Sri Guru Granth Sahib Ji

ਰਾਗੁ ਪ੍ਰਭਾਤੀ

Raag Prabhaatee

Ang 1345 of 1430

ਭਉ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਸੁਖੁ ਸਾਰੁ ॥

bhau khaanaa peenaa sukh saar ||

Those who eat and drink the Fear of God, find the most excellent peace.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਡਰ-ਅਦਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਾਈਦਾ ਹੈ,

जिस मनुष्य ने परमात्मा के डर-अदब को अपने आत्मिक जीवन का आसरा बना लिया है जैसे खाने-पीने को शरीर का सहारा बनाया जाता है।

Los que beben y se alimentan del Temor de Dios, encuentran la más Excelente Paz,

ਹਰਿ ਜਨ ਸੰਗਤਿ ਪਾਵੈ ਪਾਰੁ ॥

har jan sa(n)gat paavai paar ||

Associating with the humble servants of the Lord, they are carried across.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ) ਪਾਰਲਾ ਬੰਨਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।

वह मनुष्य गुरमुखों की संगति में रह के (माया के मोह के समुंद्र का) परला छोर मिल जाता है।

acercándose a los humildes Sirvientes de Dios son llevados a través,

ਸਚੁ ਬੋਲੈ ਬੋਲਾਵੈ ਪਿਆਰੁ ॥

sach bolai bolaavai piaar ||

They speak the Truth, and lovingly inspire others to speak it as well.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਵਲ ਹੀ ਪੇ੍ਰਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

वह मनुष्य सदा-स्थिर प्रभू का नाम सिमरता है। प्रभू-चरणों का प्यार उसको सिमरने की ओर ही प्रेरित करता रहता है।

ellos buscan la Verdad e inspiran a otros a hacer lo mismo.

ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਰਣੀ ਹੈ ਸਾਰੁ ॥੭॥

gur kaa sabadh karanee hai saar ||7||

The Word of the Guru's Shabad is the most excellent occupation. ||7||

ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਣਾ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਸੇ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਤੱਬ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ।੭।

गुरू के शबद को हृदय में टिकाना ही वह मनुष्य सबसे श्रेष्ठ कर्तव्य समझता है। 7।

La Palabra del Shabd del Guru es la más sublime ocupación. (7)

ਹਰਿ ਜਸੁ ਕਰਮੁ ਧਰਮੁ ਪਤਿ ਪੂਜਾ ॥

har jas karam dharam pat poojaa ||

Those who take the Lord's Praises as their karma and Dharma, their honor and worship service

ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ (ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ ਦੀ) ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਹੈ ।

उस मनुष्य ने यह निश्चय कर लिया होता है कि परमात्मा की सिफतसालाह ही मेरे लिए कर्म-काण्ड है। यही मेरे लिए (लोक-परलोक की) इज्जत है और यही मेरे वास्ते देव-पूजा है।

Los que toman las Alabanzas del Señor como su Dharma y su Karma, honran y alaban el Servicio.

ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਅਗਨੀ ਮਹਿ ਭੂੰਜਾ ॥

kaam karodh aganee meh bhoo(n)jaa ||

their sexual desire and anger are burnt off in the fire.

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ (ਗਿਆਨ ਦੀ) ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ।

वह मनुष्य काम-क्रोध आदि विकारों को (ज्ञान की) आग में जला देता है।

Su lujuria e ira son consumidos en el fuego

ਹਰਿ ਰਸੁ ਚਾਖਿਆ ਤਉ ਮਨੁ ਭੀਜਾ ॥

har ras chaakhiaa tau man bheejaa ||

They taste the sublime essence of the Lord, and their minds are drenched with it.

ਨਾਨਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ (ਇਕ ਵਾਰੀ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ

नानक विनती करता है कि जब मनुष्य (एक बार) परमात्मा के नाम का रस चख लेता है तो उसका मन (सदा के लिए उस रस में) भीग जाता है।

y saborean la Sublime Esencia del Señor y sus mentes son filtradas en Ella.

ਪ੍ਰਣਵਤਿ ਨਾਨਕੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ॥੮॥੫॥

pranavat naanak avar na dhoojaa ||8||5||

Prays Nanak, there is no other at all. ||8||5||

ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ (ਸਦਾ ਲਈ ਉਸ ਰਸ ਵਿਚ) ਭਿੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ।੮।੫।

फिर उसको कोई और रस अच्छा नहीं लगता। 8। 5।

Reza Nanak, no hay nadie más. (8-5)

ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਮਹਲਾ ੧ ॥

prabhaatee mahalaa pehilaa ||

Prabhaatee, First Mehla:

ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ।

Parbhati, Mejl Guru Nanak, Primer Canal Divino.

ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ॥

raam naam jap a(n)tar poojaa ||

Chant the Lord's Name, and worship Him deep within your being.

(ਹੇ ਪੰਡਿਤ!) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ, (ਇਹੀ) ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ (ਪਰਮਾਤਮ ਦੇਵ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਹੈ ।

(हे पंडित !) परमात्मा का नाम जप। (यही) अंतरात्मा में (परमातम देव की) पूजा है।

Recita el Nombre del Señor y alábalo en lo profundo de tu ser,

ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ ਅਵਰੁ ਨਹੀ ਦੂਜਾ ॥੧॥

gur sabadh veechaar avar nahee dhoojaa ||1||

Contemplate the Word of the Guru's Shabad, and no other. ||1||

ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਚ-ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖ (ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਇਗੀ ਕਿ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ (ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ) ਨਹੀਂ ਹੈ (ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ) ।੧।

गुरू के शबद को अपने सोच-मण्डल में टिकाए रख (तुझे समझ आ जाएगी कि) परमात्मा के बिना कोई (देवी-देवता) नहीं है (जिसकी पूजा की जाए)। 1।

medita en la Palabra del Shabd y en ninguna otra. (1)

ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਠਾਈ ॥

eko rav rahiaa sabh Thaiee ||

The One is pervading all places.

(ਹੇ ਪੰਡਿਤ!) ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ।

(हे पंडित !) एक परमात्मा सब जगहों में व्यापक है।

El Uno está compenetrando todos los lugares y espacios,

ਅਵਰੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕਿਸੁ ਪੂਜ ਚੜਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

avar na dheesai kis pooj chaRaiee ||1|| rahaau ||

I do not see any other; unto whom should I offer worship? ||1||Pause||

ਮੈਨੂੰ (ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਤੇ) ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ । ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ (ਫੁੱਲ ਆਦਿਕ) ਭੇਟ ਕਰਾਂ? ।੧।

मुझे (उसके बिना कहीं) कोई और नहीं दिखता। मैं और किस की पूजा करूँ। मैं और किस को (फूल आदि) भेटा करूँ। । 1।

no puedo ver a nadie más a quien pueda ofrecer mi Alabanza. (1-Pausa)

ਮਨੁ ਤਨੁ ਆਗੈ ਜੀਅੜਾ ਤੁਝ ਪਾਸਿ ॥

man tan aagai jeeaRaa tujh paas ||

I place my mind and body in offering before You; I dedicate my soul to You.

(ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਕਿਸ ਅਰਥ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਉਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ) ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ

( हे प्रभू !) मेरा यह मन मेरा यह शरीर तेरे आगे हाजिर है मेरी यह तुच्छ से प्राण भी तेरे हवाले हैं।

Pongo en ofrenda mi mente y cuerpo a Ti y mi alma la dedico sólo a Ti.

ਜਿਉ ਭਾਵੈ ਤਿਉ ਰਖਹੁ ਅਰਦਾਸਿ ॥੨॥

jiau bhaavai tiau rakhahu aradhaas ||2||

As it pleases You, You save me, Lord; this is my prayer. ||2||

—(ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!) ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਨ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ ਮੇਰੀ ਇਹ ਨਿੱਕੀ ਜਿੰਦ ਭੀ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਉਵੇਂ ਰੱਖ ।੨।

(हे पण्डित ! ये फूलों की भेटा किस मैं तो ऐसे परमात्मा के दर पर) अरदास करता हूँ - जैसे तेरी रज़ा है मुझे वैसे रख। 2।

Oh Señor, si así es Tu Voluntad, sálvame, esta es mi oración y súplica. (2)

ਸਚੁ ਜਿਹਵਾ ਹਰਿ ਰਸਨ ਰਸਾਈ ॥

sach jihavaa har rasan rasaiee ||

True is that tongue which is delighted by the sublime essence of the Lord.

ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ

अपनी जीभ से सदा-स्थिर प्रभू का नाम सिमरता है और अपनी जीभ को प्रभू के नाम-रस में रसा लेता है

Benditos son esos labios que se deleitan con la Sublime Esencia del Señor.

ਗੁਰਮਤਿ ਛੂਟਸਿ ਪ੍ਰਭ ਸਰਣਾਈ ॥੩॥

gurmat chhooTas prabh saranaiee ||3||

Following the Guru's Teachings, one is saved in the Sanctuary of God. ||3||

ਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰਸ ਵਿਚ ਰਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।੩।

जो मनुष्य गुरू की मति ले के प्रभू की शरण पड़ता है। वह माया के बँधनों से मुक्त हो जाता है। 3।

Siguiendo las Enseñanzas del Guru, uno es salvado en el Santuario de Dios. (3)

ਕਰਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰਭਿ ਮੇਰੈ ਕੀਏ ॥

karam dharam prabh merai ke'ee ||

My God created religious rituals.

(ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕੋਣ ਤੋਂ) ਮੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਣਾਏ ਹਨ,

(परमात्मा सभी जीवों में व्यापक है। इस दृष्टि-कोण से) मेरे परमात्मा ने ही कर्म-काण्ड बनाए हैं।

Mi Dios creó los ritos religiosos

ਨਾਮੁ ਵਡਾਈ ਸਿਰਿ ਕਰਮਾਂ ਕੀਏ ॥੪॥

naam vaddaiee sir karamaa(n) ke'ee ||4||

He placed the glory of the Naam above these rituals. ||4||

ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੀ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।੪।

पर प्रभू ने ही नाम-सिमरन को सब कर्मों से उक्तम रखा है। 4।

y puso la Gloria del Naam por encima de todos ellos. (4)

ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਵਸਿ ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ ॥

satigur kai vas chaar padhaarath ||

The four great blessings are under the control of the True Guru.

(ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ) ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਵਿਚ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ) ਚਾਰੇ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ।

(लोग दुनियावी पदार्थों की खातिर देवी-देवताओं की पूजा करते-फिरते हैं। पर) गुरू के अधिकार में (धर्म। काम। मोक्ष) चारों ही पदार्थ हैं।

Cuando los tres primeros son puestos a un lado,

ਤੀਨਿ ਸਮਾਏ ਏਕ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ॥੫॥

teen samaae ek kirataarath ||5||

When the first three are put aside, one is blessed with the fourth. ||5||

(ਗੁਰੂ ਦੀ) ਸਰਨ ਪਿਆਂ (ਪਹਿਲੇ) ਤਿੰਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਭਾਵ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ।੫।

(गुरू की) शरण पड़ने से। (पहले) तीन पदार्थों की वासना ही खत्म हो जाती है। और। मनुष्य को एक में सफलता मिल जाती है (अर्थात। माया के मोह से मोक्ष की प्राप्ति मुक्ति मिल जाती है)। 5।

uno es bendecido con el cuarto. (5)

ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਏ ਮੁਕਤਿ ਧਿਆਨਾਂ ॥

satigur dhe'ee mukat dhiaanaa(n) ||

Those whom the True Guru blesses with liberation and meditation

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਖ਼ਲਾਸੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ ਜੋੜਨ ਦੀ ਦਾਤਿ ਦਿੱਤੀ,

जिन मनुष्यों को गुरू ने माया के मोह से खलासी बख्शी। प्रभू-चरणों में सुरति जोड़ने की दाति दी।

A los que el Verdadero Guru bendice con la Meditación y la Liberación,

ਹਰਿ ਪਦੁ ਚੀਨਿੑ ਭਏ ਪਰਧਾਨਾ ॥੬॥

har padh cheeni(h) bhe paradhaanaa ||6||

realize the Lord's State, and become sublime. ||6||

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਅਵਸਥਾ ਪਛਾਣ ਲਈ ਤੇ ਉਹ (ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ) ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਗਏ ।੬।

उन्होंने परमात्मा के साथ मेल-अवस्था पहचान ली और वे (लोक-परलोक में) जाने-माने हो गए। 6।

conocen el Estado del Señor y se vuelven Sublimes, (6)

ਮਨੁ ਤਨੁ ਸੀਤਲੁ ਗੁਰਿ ਬੂਝ ਬੁਝਾਈ ॥

man tan seetal gur boojh bujhaiee ||

Their minds and bodies are cooled and soothed; the Guru imparts this understanding.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਝ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ (ਭਾਵ, ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ) ਠੰਢੇ-ਠਾਰ ਹੋ ਗਏ,

जिन मनुष्यों को सतिगुरू ने आत्मिक जीवन की समझ बख्शी उनका मन उनका शरीर (भाव। ज्ञान-इन्द्रियां विकारों की तपश से बच के) ठंडे-ठार शीतल हो गए।

Sus mentes y sus cuerpos son refrescados, el Guru imparte este entendimiento,

ਪ੍ਰਭੁ ਨਿਵਾਜੇ ਕਿਨਿ ਕੀਮਤਿ ਪਾਈ ॥੭॥

prabh nivaaje kin keemat paiee ||7||

Who can estimate the value of those whom God has exalted? ||7||

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ, (ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਇਤਨਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ) ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ।੭।

प्रभू ने उनको आदर दिया। (उनका आत्मिक जीवन इतना ऊँचा हो गया कि) कोई आदमी उस जीवन का मूल्य नहीं आँक सकता। 7।

¿Quién podría estimar el Valor de aquéllos que Dios ha exaltado? (7)

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਬੂਝ ਬੁਝਾਈ ॥

kahu naanak gur boojh bujhaiee ||

Says Nanak, the Guru has imparted this understanding;

ਹੇ ਨਾਨਕ! ਆਖ—ਗੁਰੂ ਨੇ (ਮੈਨੂੰ) ਇਹ ਸੂਝ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ

हे नानक ! कह-गुरू ने (मुझे) ये सूझ बख्श दी है कि

Dice Nanak, el Guru ha impartido este Conocimiento,

ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਗਤਿ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਈ ॥੮॥੬॥

naam binaa gat kinai na paiee ||8||6||

without the Naam, the Name of the Lord, no one is emancipated. ||8||6||

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ (ਕਦੇ) ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ।੮।੬।

परमात्मा का नाम सिमरन के बिना किसी ने (कभी) ऊँची अवस्था हासिल नहीं की। 8। 6।

sin el Naam, el Nombre del Señor, nadie es liberado. (8-6)

ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਮਹਲਾ ੧ ॥

prabhaatee mahalaa pehilaa ||

Prabhaatee, First Mehla:

ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ।

Parbhati, Mejl Guru Nanak, Primer Canal Divino.

ਇਕਿ ਧੁਰਿ ਬਖਸਿ ਲਏ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਸਚੀ ਬਣਤ ਬਣਾਈ ॥

eik dhur bakhas le gur poorai sachee banat banaiee ||

Some are forgiven by the Primal Lord God; the Perfect Guru makes the true making.

ਜੇਹੜੇ ਬੰਦੇ ਧੁਰੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੇਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ) ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਕ ਬਨਾਵਟ ਅਜੇਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵੱਲ ਪੇ੍ਰਰਦੀ ਹੈ ।

जो लोग धुर से ही प्रभू की रज़ा के अनुसार पूरे गुरू ने बख्शे हैं (जिन पर गुरू ने मेहर की है) गुरू ने उनकी मानसिक बनावट ऐसी बना दी है कि (जो) उनको सदा-स्थिर प्रभू के सिमरन की ओर प्रेरित करती है।

Algunos son perdonados por el Primordial Dios nuestro Señor, el Guru Verdadero hace que esto suceda.

ਹਰਿ ਰੰਗ ਰਾਤੇ ਸਦਾ ਰੰਗੁ ਸਾਚਾ ਦੁਖ ਬਿਸਰੇ ਪਤਿ ਪਾਈ ॥੧॥

har ra(n)g raate sadhaa ra(n)g saachaa dhukh bisare pat paiee ||1||

Those who are attuned to the Love of the Lord are imbued with Truth forever; their pains are dispelled, and they obtain honor. ||1||

ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ (ਦੇ ਮਨ) ਨੂੰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ (ਲੋਕ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ) ਸੋਭਾ ਖੱਟਦੇ ਹਨ ।੧।

वे सदा परमात्मा के नाम-रंग में रंगे रहते हैं। उन (के मन) को सदा-स्थिर रहने वाला प्रेम-रंग चढ़ा रहता है। उनके दुख दूर हो जाते हैं और वे (लोक-परलोक में) शोभा कमाते हैं। 1।

Los que viven entonados en el Amor del Señor, permanecen imbuidos en la Verdad, los sufrimientos son disipados y ellos obtienen Honor. (1)

ਝੂਠੀ ਦੁਰਮਤਿ ਕੀ ਚਤੁਰਾਈ ॥

jhooThee dhuramat kee chaturaiee ||

False are the clever tricks of the evil-minded.

ਭੈੜੀ ਮਤਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿਆਣਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਪੇ੍ਰਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ,

दुर्मति से पैदा हुई समझदारी मनुष्य को नाशवंत पदार्थों की तरफ ही प्रेरित करती रहती है।

Falsos son los trucos astutos de la mente negativa y malvada,

ਬਿਨਸਤ ਬਾਰ ਨ ਲਾਗੈ ਕਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

binasat baar na laagai kaiee ||1|| rahaau ||

They shall disappear in no time at all. ||1||Pause||

ਇਸ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਮੌਤੇ ਮਰਦਿਆਂ ਰਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ।੧।ਰਹਾਉ।

इस समझदारी के कारण मनुष्य को आत्मिक मौत मरते हुए थोड़ी सी भी देर नहीं लगती। 1। रहाउ।

pronto llegarán a su fin. (1-Pausa)

ਮਨਮੁਖ ਕਉ ਦੁਖੁ ਦਰਦੁ ਵਿਆਪਸਿ ਮਨਮੁਖਿ ਦੁਖੁ ਨ ਜਾਈ ॥

manmukh kau dhukh dharadh viaapas manmukh dhukh na jaiee ||

Pain and suffering afflict the self-willed manmukh. The pains of the self-willed manmukh shall never depart.

ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ (ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ) ਦੁੱਖ ਕਲੇਸ਼ ਦਬਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।

अपने मन के पीछे चलने वाले व्यक्तियों को (कई तरह के) दुख-कलेश दबाए रखते हैं। अपने मन की अगुवाई में उनका दुख कभी दूर नहीं होता।

Las penas y el dolor que afligen al soberbio Manmukj nunca se irán,

ਸੁਖ ਦੁਖ ਦਾਤਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਤਾ ਮੇਲਿ ਲਏ ਸਰਣਾਈ ॥੨॥

sukh dhukh dhaataa gurmukh jaataa mel le saranaiee ||2||

The Gurmukh recognizes the Giver of pleasure and pain. He merges in His Sanctuary. ||2||

ਜੇਹੜੇ ਬੰਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ।੨।

जो लोग गुरू की शरण पड़ते हैं वे सुख देने वाले परमात्मा के साथ गहरी सांझ डालते हैं। परमात्मा उनको अपनी शरण में रख के अपने साथ मिला लेता है। 2।

el Gurmukj reconoce al Dador del placer y el dolor y se inmerge en Su Santuario. (2)

ਮਨਮੁਖ ਤੇ ਅਭ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਵਸਿ ਹਉਮੈ ਪਚਹਿ ਦਿਵਾਨੇ ॥

manmukh te abh bhagat na hovas haumai pacheh dhivaane ||

The self-willed manmukhs do not know loving devotional worship; they are insane, rotting away in their egotism.

ਮਨਮੁਖਾਂ ਪਾਸੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਉਮੈ ਵਿਚ ਕਮਲੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਆਰ ਹੰੁਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।

मनमुखों द्वारा चिक्त की एकाग्रता से परमात्मा की भक्ति नहीं हो सकती क्योंकि वे अहंकार में पागल होए हुए अंदर-अंदर से दुखी होते रहते हैं।

Los arrogantes Manmukjs no conocen la amorosa Alabanza de Devoción, están insanos, pudriéndose en su propio egoísmo.

ਇਹੁ ਮਨੂਆ ਖਿਨੁ ਊਭਿ ਪਇਆਲੀ ਜਬ ਲਗਿ ਸਬਦ ਨ ਜਾਨੇ ॥੩॥

eih manooaa khin uoobh piaalee jab lag sabadh na jaane ||3||

This mind flies in an instant from the heavens to the underworld, as long as it does not know the Word of the Shabad. ||3||

ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਨ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ) ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਕਦੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ।੩।

जब तक मनुष्य गुरू के शबद के साथ सांझ नहीं डालता। तब तक इसका ये मन (माया के मोह के कारण) कभी आकाश में जा पहुँचता है कभी पाताल में जा गिरता है। 3।

La mente vuela en un instante de las alturas hasta los mundos inferiores, mientras tanto no conozca la Palabra del Shabd. (3)

ਭੂਖ ਪਿਆਸਾ ਜਗੁ ਭਇਆ ਤਿਪਤਿ ਨਹੀ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਪਾਏ ॥

bhookh piaasaa jag bhiaa tipat nahee bin satigur paae ||

The world has become hungry and thirsty; without the True Guru, it is not satisfied.

ਜਗਤ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤੇ੍ਰਹ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪਿਆਂ ਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,

जगत माया की भूख माया की प्यास के कारण घबराया हुआ है। सतिगुरू की शरण आए बिना तृष्णा नहीं मिटती संतोष नहीं आता।

El Mundo entero tiene hambre y sed, si el Guru Verdadero no está Satisfecho.

ਸਹਜੈ ਸਹਜੁ ਮਿਲੈ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਦਰਗਹ ਪੈਧਾ ਜਾਏ ॥੪॥

sahajai sahaj milai sukh paieeaai dharageh paidhaa jaae ||4||

Merging intuitively in the Celestial Lord, peace is obtained, and one goes to the Lord's Court wearing robes of honor. ||4||

ਆਤਮਕ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਦਰ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।੪।

गुरू की शरण पड़ने से आत्मिक अडोलता प्राप्त होती है। आत्मिक आनंद मिलता है। और परमात्मा की हजूरी में मनुष्य आदर से जाता है। 4।

Fundiéndose de manera intuitiva en el Señor Celestial, la Paz es obtenida y uno llega hasta la Corte del Señor vestido con las Túnicas de Honor. (4)

ਦਰਗਹ ਦਾਨਾ ਬੀਨਾ ਇਕੁ ਆਪੇ ਨਿਰਮਲ ਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ॥

dharageh dhaanaa beenaa ik aape niramal gur kee baanee ||

The Lord in His Court is Himself the Knower and Seer; the Word of the Guru's Bani is Immaculate.

ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਕਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ,

सतिगुरू की पवित्र बाणी में जुड़ने से यह समझ आती है कि परमात्मा स्वयं ही सब जीवों के दिल की जानता है। स्वयं ही सबके कर्म देखता है।

El Señor en Su Corte es El que conoce y El que ve. La Palabra del Bani del Guru es Inmaculada.

ਆਪੇ ਸੁਰਤਾ ਸਚੁ ਵੀਚਾਰਸਿ ਆਪੇ ਬੂਝੈ ਪਦੁ ਨਿਰਬਾਣੀ ॥੫॥

aape surataa sach veechaaras aape boojhai padh nirabaanee ||5||

He Himself is the Awareness of Truth; He Himself understands the state of nirvaanaa. ||5||

ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ।੫।

सदा-स्थिर प्रभू स्वयं ही सबकी अरदासें सुनता है और विचारता है। स्वयं ही जीवों की आवश्यक्ताओं को समझता है। स्वयं ही वासना-रहित आत्मिक आनंद का मालिक है। 5।

Él Mismo es la Conciencia de la Verdad y Él Mismo entiende el Estado de Nirvana. (5)

ਜਲੁ ਤਰੰਗ ਅਗਨੀ ਪਵਨੈ ਫੁਨਿ ਤ੍ਰੈ ਮਿਲਿ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ॥

jal tara(n)g aganee pavanai fun trai mil jagat upaiaa ||

He made the waves of water, the fire and the air, and then joined the three together to form the world.

ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਹਵਾ (ਆਦਿਕ) ਤੱਤ ਪੈਂਦਾ ਕੀਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ।

गुरू के द्वारा ये समझ आ जाती है कि परमात्मा ने खुद ही पानी आग हवा (आदि) तत्व पैदा किए। प्रभू के हुकम में ही इन तीनों ने मिल के जगत पैदा किया।

Él hizo las olas del agua, el fuego y el aire, y luego las juntó para formar el mundo,

ਐਸਾ ਬਲੁ ਛਲੁ ਤਿਨ ਕਉ ਦੀਆ ਹੁਕਮੀ ਠਾਕਿ ਰਹਾਇਆ ॥੬॥

aaisaa bal chhal tin kau dheeaa hukamee Thaak rahaiaa ||6||

He blessed these elements with such power, that they remain subject to His Command. ||6||

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ (ਬੇ-ਥਵ੍ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਰਤਣ ਵਲੋਂ) ਰੋਕ ਭੀ ਰਖਿਆ ।੬।

परमात्मा ने इन तत्वों को बेअंत शक्ति दी हुई है। पर अपने हुकम से इनको (बेवजही ताकत बरतने से) रोक भी रखा है। 6।

bendiciendo estos tres elementos con tal poder, que permanecen sujetos a Su Comando. (6)

ਐਸੇ ਜਨ ਵਿਰਲੇ ਜਗ ਅੰਦਰਿ ਪਰਖਿ ਖਜਾਨੈ ਪਾਇਆ ॥

aaise jan virale jag a(n)dhar parakh khajaanai paiaa ||

How rare are those humble beings in this world, whom the Lord tests and places in His Treasury.

ਜਗਤ ਵਿਚ ਅਜੇਹੇ ਬੰਦੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ (ਤੇ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ,

जगत में ऐसे लोग विरले हैं जिनके जीवन को परख के (और प्रवान करके) परमात्मा ने अपने खजाने में डाल लिया।

Extraordinarios son esos seres humildes en este mundo, a quienes el Señor toma y los hace parte de Su Tesoro.

ਜਾਤਿ ਵਰਨ ਤੇ ਭਏ ਅਤੀਤਾ ਮਮਤਾ ਲੋਭੁ ਚੁਕਾਇਆ ॥੭॥

jaat varan te bhe ateetaa mamataa lobh chukaiaa ||7||

They rise above social status and color, and rid themselves of possessiveness and greed. ||7||

ਅਜੇਹੇ ਬੰਦੇ ਜਾਤਿ ਤੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖਤ੍ਰੀ ਆਦਿਕ) ਵਰਨ ਦੇ ਮਾਣ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਲੋਭ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।੭।

ऐसे लोग जाति और (ब्राहमण। खत्री आदि) वर्ण के गुमान से निर्लिप रहते हैं। और माया की ममता और माया का लोभ दूर कर लेते हैं। 7।

Ellos van más allá del estatus social y el color, y se liberan del ansia por poseer y de la avaricia. (7)

ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਤੀਰਥ ਸੇ ਨਿਰਮਲ ਦੁਖੁ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ਚੁਕਾਇਆ ॥

naam rate teerath se niramal dhukh haumai mail chukaiaa ||

Attuned to the Naam, the Name of the Lord, they are like immaculate sacred shrines; they are rid of the pain and pollution of egotism.

ਹੇ ਨਾਨਕ! (ਆਖ—) ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਂਦਾ ਹਾਂ ।

हे नानक ! (कह-) गुरू की शरण पड़ कर जिन लोगों को सदा-स्थिर रहने वाला परमात्मा प्यारा लगता है मैं उनके चरण धोता हूँ।

Entonados en el Naam, el Nombre del Señor, son como Santuarios Inmaculados, pues están libres de las penas y la corrupción del egoísmo.

ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੇ ਚਰਨ ਪਖਾਲੈ ਜਿਨਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਚਾ ਭਾਇਆ ॥੮॥੭॥

naanak tin ke charan pakhaalai jinaa gurmukh saachaa bhaiaa ||8||7||

Nanak washes the feet of those who, as Gurmukh, love the True Lord. ||8||7||

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਅਸਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਉਮੈ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਾ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।੮।੭।

परमात्मा के नाम-रंग में रंगे हुए व्यक्ति असली तीर्थ हैं। उन्होंने अहंकार का दुख अहंकार की मैल अपने मन में से समाप्त कर ली होती है। 8। 7।

Nanak lava los pies de los que como Gurmukjs, aman al Señor Verdadero. (8-7)